Wapenexport en mensenrechten

Picture by Karl Fredrik Reuterswar, CC BY-NC-SA 2.0

Wapenexport uit Nederland

Nederland is nummer 8 op de lijst van grote wapenexporteurs. Er wordt jaarlijks voor ongeveer 1 miljard aan wapenexportvergunningen afgegeven, waarvan een gedeelte voor levering aan conflictgebieden of landen met een problematische mensenrechtensituatie. Zo is er in het verleden onder andere geleverd aan Saoedi-Arabië, Bahrein en Pakistan.

Voor elke grotere export moet door de overheid apart een vergunning worden afgegeven. De EU richtlijnen wapenexport en ook het VN-wapenexportverdrag spelen hierbij een rol. De procedure zou in theorie rekening moeten houden met conflictsituaties en mensenrechtenschendingen, maar het is de vraag of dat in de praktijk altijd gebeurt.

Aanvechten wapenexportvergunning Egypte bij de rechter

Het PILP-NJCM en vredesorganisaties PAX en Stop Wapenhandel zijn een procedure begonnen tegen de verstrekking van een wapenexportvergunning door de Nederlandse regering voor militair materieel naar Egypte. Op 1 september 2015 schreef de regering in een brief aan de Tweede Kamer dat ze een vergunning had verleend voor de export van militair materieel voor de Egyptische marine ter waarde van meer dan 34 miljoen euro.

Volgens de organisaties had de vergunning niet verleend mogen worden: de regering heeft namelijk niet of onvoldoende naar de mensenrechten gekeken en de vergunning gaat voorbij aan de betrokkenheid van Egypte bij de oorlog in Jemen. Nederland is verplicht om vergunningen voor wapenexport te toetsen aan mensenrechten en aan internationale verdragen, wat volgens PILP-NJCM niet, of niet goed, is gebeurd. Ook denkt PILP-NJCM dat de regering de feiten, met name rond de situatie in Jemen, onvoldoende of niet heeft meegewogen. PAX en Stop Wapenhandel menen dat de verleende wapenvergunning slecht is voor de vrede en de situatie in het Midden Oosten.

Daarom hebben de drie organisaties op 12 oktober 2015 tegen de beslissing tot verlening van de wapenexportvergunning bezwaar ingediend. Ook hebben de drie organisaties op 16 december 2015 een verzoek tot intrekking van de exportvergunning gedaan. De regering heeft op 1 juni 2016 het bezwaar en het verzoek tot intrekking samen behandeld en de drie organisaties niet-ontvankelijk verklaard. Eerder werden Pax en Stop Wapenhandel in een civiele procedure juist niet-ontvankelijk verklaard omdat zij volgens de rechter en regering bij de bestuursrechter moesten zijn.

De organisaties vinden dat het mogelijk moet zijn om een juridische discussie aan te gaan wanneer de Nederlandse staat besluit dat wapens geleverd mogen worden en de mensenrechten in het geding zijn. Zij tekenden daarom op 6 juli 2016 beroep aan om vroegen om een voorlopige voorziening bij de rechtbank om de vergunning te schorsen en zo de levering van de wapens te bevriezen totdat er een besluit werd genomen over de ontvankelijkheid. Op 15 augustus 2016 vond een zitting plaats in de spoedzaak (verzoek tot het treffen van een voorlopige voorziening) die was aangevraagd. We hebben de rechter verzocht de levering van de wapens te bevriezen zolang we aan het procederen zijn over de vergunning. Lees ook de pleitnota.

De rechtbank heeft op 25 augustus 2016 besloten dat de belangenorganisaties een vergunning niet mogen aanvechten, omdat zij volgens de Douanewet van de EU niet ‘rechtstreeks en individueel geraakt worden’ door de levering. Volgens de rechtbank heeft de regering bij de invoering van de EU-regels in 2014 de Nederlandse wet buiten werking gesteld. Waar voorheen belangenorganisaties wel toegang tot het recht hadden, kunnen nu alleen wapenbedrijven zelf een vergunning aanvechten.

PAX, Stop Wapenhandel en het PILP-NJCM hebben zich beraden zich op verdere juridische stappen en besloten in hoger beroep te gaan tegen de uitspraak van de rechtbank Noord-Holland. Lees ook ons hoger beroepschrift en pleitnota. De zitting over het hoger beroep was op 1 december 2016. Hier vernamen wij dat de oorspronkelijke beslissing was verlopen en dat een tweede beslissing (de verlengingsbeslissing) over de nog te leveren wapens was genomen op 21 september 2016. Tegen deze tweede beslissing hebben we bezwaar gemaakt op 23 december 2016.

Op 30 januari 2017 besliste het Gerechtshof Amsterdam dat NGO’s geen belang hebben bij een procedure tegen de wapenexportvergunning. De vergunning voor de wapenexport was één jaar geldig en die termijn is inmiddels verlopen. Lees hierover ons nieuwsbericht.

Op 15 februari 2017 hebben we beroep aangetekend tegen de beslissing op bezwaar in de tweede zaak, over de verlengingsbeslissing van de wapenexport naar Egypte. Als we voor het aflopen van deze beslissing (31 oktober 2017) bij het hof weten uit te komen, zal het hof wel moeten oordelen over de vraag of NGO’s via het bestuursrecht wapenexportvergunningen kunnen aanvechten.

Het gerechtshof heeft het tweede hoger beroep van het PILP-NJCM, PAX en Stop Wapenhandel helaas ongegrond verklaard. De NGO’s zijn volgens het Hof niet ontvankelijk bij de bestuursrechter en daarmee is het hoger beroep ongegrond. De NGO’s zijn niet tevreden met de uitspraak, maar zijn er wel blij mee dat er nu eindelijk duidelijkheid is: wil je als belangenorganisatie een wapenexportvergunning aanvechten, dan moet je bij de civiele rechter zijn.

Wapenexport-onderzoeken

Op 9 april 2015 is het PILP samen met Stop Wapenhandel, de onafhankelijke Public International Law en Policy Group (PILPG) en een aantal enthousiaste studenten bij elkaar gekomen. Tijdens deze bijeenkomst was de voornaamste vraag: wat voor mensenrechtelijke toets hanteren staten bij het verlenen van toestemming om wapens te exporteren door wapenbedrijven en welke toets behoren staten te hanteren volgens het recht? Op basis hiervan hebben het PILPG en de studenten de wapenexport op nationaal niveau, nationaal-Europees niveau, op het niveau van de Europese Unie en op internationaal publiekrechtelijk niveau in juridische kaders gebracht. Aan de hand van deze resultaten werd door het PILP gekeken naar de mogelijkheden van een juridische procedure.

Onderzoek door PILPG

Het PILPG heeft twee onderzoeken gedaan. Hun eerste onderzoek betreft een analyse van de juridische instrumenten die relevant zijn bij de regulering van wapenexport door België, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Hun tweede onderzoek betreft een analyse van het VN Verdrag inzake de Wapenhandel.

Onderzoek door studenten

Begin augustus 2015 zijn de onderzoeken naar wapenhandel export en mensenrechten afgerond. Hiervan kunt u de Engelse samenvatting lezen. Claudia Wenker deed onderzoek naar het Nederlands recht en wapenexport. Saskia Bril legt ons in haar essay uit wat we kunnen leren van eerder Nederlandse zaken betreffende wapenexport en mensenrechten. Het onderzoek door Emma Bree bespreekt de zaken Moeders van Srebrenica t. Nederland en Shell/Nigeria in het kader van de Nederlandse aansprakelijkheid van de overheid en bedrijven. De Europese regelgeving en de toepassing daarvan in het Nederlands recht is onderzocht door Lydia de Leeuw. Bianca Hettinga heeft in haar onderzoek gekeken naar andere EU-lidstaten en hoe zij het mensenrechten-criterium, die verankerd is in de Common Position, toepassen. Tenslotte geeft het onderzoek van Lingxi Zhong de mogelijkheden weer om de staat aansprakelijk te stellen onder internationaal recht wanneer deze in wapens handelt met landen waarvan bekend is dat zij notoir mensenrechten schenden.

Lucia van der Meulen heeft tijdens haar Legal Research Master aan de Universiteit Utrecht een paper geschreven waarin ze onze procedure over wapenexport naar Egypte en de impact van strategisch procederen in deze zaak evalueert. Haar resultaten heeft zij als volgt samengevat:

From 2015 to 2017, three Dutch human rights organisations litigated against the extension of a license for arms export to Egypt by the Dutch government. The organisations challenged the extent to which the Dutch government had taken human rights standards into account in their decision to grant the license. The organisations were unable to get the government to retract the license. However, does this mean that the litigation effort was a failure? Strategic human rights litigation (SHRL) per definition has broader goals than winning the actual legal case. Therefore, evaluation of SHRL processes is more complicated than just a glance at the conclusions of the judgement. This paper aims to evaluate the litigation efforts of the three organisations against the Dutch government. In order to do so, a model for the evaluation of SHRL in the Dutch legal context is developed in accordance with existing literature. It is concluded that due to their preparation and adaptivity, the organisations were able to gather useful information for further proceedings in the court cases. However, due to the absence of an effective media strategy, the merits of the cases remained undiscussed both in courts as well as in the public debate.

Lees de volledige paper hier.

Deze onderzoeken zijn door individuele studenten verricht voor het PILP. Echter, staat het PILP niet noodzakelijkerwijs achter al de ideeën en conclusies die in de onderzoeken aangevoerd worden.

Updates

Op 26 oktober 2018 kondigden PAX, Stop Wapenhandel en het NJCM aan juridische stappen te gaan onderzoeken in verband met de levering van Nederlandse patrouilleschepen aan Libië. Lees hier het persbericht en lees hier een uitgebreid nieuwsartikel in het NRC.

Op 19 oktober 2017 heeft het gerechtshof het tweede hoger beroep helaas ongegrond verklaard. De NGO’s zijn volgens het Hof niet ontvankelijk bij de bestuursrechter en daarmee is het hoger beroep ongegrond. Lees hier meer.

Op 3 oktober 2017 was het hoger beroep over de beslissing op bezwaar in de tweede zaak bij het Gerechtshof in Amsterdam.

Op 20 april 2017 heeft de rechtbank Noord-Holland het beroep tegen de beslissing op bezwaar in de tweede zaak ongegrond verklaard en de voorziening afgewezen.

Op 15 februari 2017 hebben we beroep aangetekend tegen de beslissing op bezwaar in de tweede zaak, over de verlengingsbeslissing van de wapenexport naar Egypte. De zitting voor het beroep was op 30 maart 2017.

Op 30 januari 2017 besliste het Gerechtshof Amsterdam dat NGO’s geen belang hebben bij een procedure tegen de wapenexportvergunning, die inmiddels is verlopen. Lees hierover ons nieuwsbericht.

Op 23 december 2016 hebben we bezwaar gemaakt tegen de tweede beslissing (verlengingsbeslissing).

De zitting over het hoger beroep was op 1 december 2016. Onze pleitnota zijn hier te lezen.

Op 25 augustus 2016 heeft de rechter het beroep van PAX, de Campagne tegen Wapenhandel en het NJCM ongegrond verklaard. PILP-NJCM en vredesorganisaties PAX en Stop Wapenhandel gaan hiertegen in hoger beroep.

Op 15 augustus 2016 sprak Jelle Klaas ook in de uitzending van BNR-radio. Ook verscheen in dagblad Trouw een artikel over de rechtszaak.

Op 15 augustus 2016 vond de zitting plaats bij de rechtbank Haarlem. Lees ook de pleitnota.

Op 14 augustus 2016 sprak Jelle Klaas in de uitzending Sportzomer op radio NPO 1 over de rechtszaak.

Op 11 augustus 2016 publiceerde de Berlijnse Humboldt Law Clinic een blog over de wapenexportzaak op hun Grund- und Menschenrechte blogpagina. De blogpost werd geschreven door Jelle Klaas en Merel Hendrickx.

Op 6 juli 2016 is namens bovenstaande organisaties een beroepschrift ingediend.

In de beslissing op ons bezwaar van 1 juni 2016 zijn de organisaties niet-ontvankelijk verklaard.

Op 12 oktober 2015 werd namens PAX, de Campagne tegen Wapenhandel en het NJCM bezwaar gemaakt tegen de wapenexport vergunning.

Share on LinkedInShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+