Profiling en SyRI

Picture ‘Shepard Fairey in London: Big Brother Is Watching YOU‘ by Tim Rich and Lesley Katon, CC BY-NC-ND 2.0.

Systeem Risico Indicatie (SyRI)

Als de informatie die de politie, de Belastingdienst, de bureaus voor sociale zekerheid, de gezondheidszorg en andere instanties hebben verzameld, in één bestand zou worden bijeengebracht, zou de vrijheid van het individu ernstig in gevaar komen. Het dossier met privé-informatie is het embleem van de totalitaire staat.’ – Baron Browne-Wilkinson, voormalig vice-voorzitter van het Engelse Hooggerechtshof, 1991

Wat in 1991 misschien nog onwaarschijnlijk leek, is met het Systeem Risico Indicatie (SyRI) werkelijkheid geworden. Burgers geven veel informatie over zichzelf aan de overheid. Dit doen zij bijvoorbeeld bij het aanvragen van een vergunning of een uitkering, het doen van een belastingaangifte of het sluiten van een huwelijk. Met SyRI kan de overheid deze gegevens, die wij beschikbaar stellen aan instanties zoals het UWV, de Belastingdienst en de Sociale Verzekeringsbank, ineens ook gebruiken voor heel andere doeleinden.

SyRI, een instrument dat gebaseerd is op artikel 64 en artikel 65 van de Wet SUWI, wordt ingezet voor het voorkomen en bestrijden van misbruik van sociale zekerheidsvoorzieningen, het voorkomen en bestrijden van belasting- en premiefraude en het niet naleven van arbeidswetten.  SyRI maakt het mogelijk dat overheidsdiensten persoonsgegevens uit verschillende bronnen aan elkaar koppelen, zodat aan de hand daarvan een verhoogd risico op fraude kan worden gesignaleerd. Let wel, het gaat hier niet om een constatering van fraude, maar om een risico.

Het PILP-NJCM, het Platform Bescherming Burgerrechten, de FNV en de Landelijke Cliëntenraad maken zich zorgen over SyRI. Dit vanwege de strijd met mensenrechten.

Hieronder zullen de meest problematische aspecten van SyRI worden besproken.

Bijna onbegrensd gebruik persoonsgegevens

SyRI mag alles verwerken wat je ooit met de overheid hebt gedeeld over je identiteit, arbeid, roerende en onroerende goederen, onderwijs, pensioen, onderneming, inkomen en vermogen, pensioen en schulden. En daarmee houdt de lijst nog niet op.

De Raad van State (RvS) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) hebben zich dan ook kritisch uitgelaten over SyRI. De RvS is geschrokken en spreekt in een advies van een ‘vergaande beperking van de persoonlijke levenssfeer.’ De RvS concludeert: ‘Er [is] nauwelijks een persoonsgegeven te bedenken dat niet voor verwerking in aanmerking komt. De opsomming lijkt niet bedoeld om in te perken, maar om zoveel mogelijk armslag te hebben.’ Dit verhoudt zich volgens de RvS niet tot de wettelijke plicht alleen de strikt noodzakelijke gegevens te verzamelen om een doel te bereiken.

Het AP is ook van oordeel ‘dat het […] van belang is dat vooraf een selectie wordt gemaakt van, zo veel mogelijk toegespitste, persoonsgegevens die vervolgens kunnen worden verstrekt aan de minister voor verwerking in SyRI.’

Daarnaast zijn deze gegevens om een andere reden gedeeld met de overheid dan om fraude op te sporen. Dit maakt dat er sprake is van strijd met het doelbindingsbeginsel.

Iedereen ‘verdacht’

Alle gegevens van iedereen die ooit zijn gedeeld met de overheid kunnen door SyRI worden gebruikt om een risico op fraude op te sporen. Er hoeft geen sprake te zijn van een verdenking van een strafbaar feit, voordat al je gegevens worden doorgelicht. Zoals de Volkskrant hierover schreef, de ‘Burger wordt straks doorgelicht zoals het profiel van een crimineel wordt opgesteld.’

Schrijver Tommy Wieringa waarschuwde voor SyRI in zijn Kousbroeklezing: ‘Het Systeem Risico Indicatie bedient zich van volksvijandige software. Zijn controle is permanent. De overheid en de terrorist hebben hun mensbeeld gemeen: er zijn geen onschuldigen.’

Risicoprofiel en gebrek aan informatie

In SyRI worden, door een koppeling van al die persoonsgegevens, risicomeldingen gemaakt van personen met een verhoogd risico op fraude. Hun namen komen in een register risicomeldingen. De overheid kan naar die personen verder onderzoek instellen. Bijvoorbeeld door de politie. Er is dan nog geen gerichte aanwijzing van frauduleus handelen, slechts een risicomelding op basis van de koppeling van persoonsgegevens.

Bovendien worden de burgers die voldoen aan het risicoprofiel, anders dan privacywetgeving vereist, niet op de hoogte gesteld van het feit dat ze in dat register staan. Dit is een probleem, omdat ze hiertegen dan ook niet in rechte kunnen opkomen.

SyRI alleen ingezet in arme wijken

SyRI is vooralsnog alleen ingezet in de volgende steden en wijken: Capelle aan den IJssel, Eindhoven, Schalkwijk in Haarlem en Hillesluis en Bloemhof in Rotterdam. Dit zijn stuk voor stuk arme gemeenten, of de armste wijken in een gemeente. Bovendien woont in Schalkwijk, Hillesluis en Bloemhof een bovengemiddeld percentage niet-Westerse migranten.
Volgens het PILP-NJCM zou dit kunnen duiden op de mogelijke discriminatoire inzet van SyRI ten aanzien van mensen met een laag inkomen en op grond van etniciteit.

Wat doet het PILP-NJCM?

Het gebruik van ‘profiling’ en het koppelen van al deze gegevens – die burgers niet specifiek voor dit doel hebben afgegeven – verhouden zich moeilijk tot het recht op privacy en andere mensen- en burgerrechten. Samen met het Platform Bescherming Burgerrechten, de FNV, Privacy First, de Landelijke Cliëntenraad en Stichting KDVP  heeft het PILP-NJCM besloten een procedure te starten tegen de Nederlandse Staat met als doel SyRI door de rechter onrechtmatig te laten verklaren.

Daarnaast hebben auteur Tommy Wieringa en publicist en filosoof Maxim Februari zich als individuele mede-eisers aangesloten bij de procedure.

De procedure wordt behartigd door de advocaten van Deikwijs en SOLV.

Publiekscampagne ‘Bij Voorbaat Verdacht’

Rondom de rechtszaak wordt vanuit het Platform Bescherming Burgerrechten de campagne Bij Voorbaat Verdacht gevoerd. Deze zal door middel van voorlichting, onderzoek en media-optredens inzetten op het losmaken van een publieke discussie over de inzet van middelen als SyRI. Ook worden bezoekers van de website, onder andere, op de hoogte gehouden van de voortgang van de rechtszaak en van ander belangrijk nieuws op het gebied van profiling en de digitale controlemaatschappij.

 

Foto ‘Shepard Fairey in London: Big Brother Is Watching YOU‘ door Tim Rich en Lesley Katon, CC BY-NC-ND 2.0

 

Updates

Op 29 oktober 2019 heeft de zitting plaatsgevonden in de SyRI-procedure. Lees de pleitnotities van de advocaten van Ekker en SOLV hier. De mondelinge uitspraak van de meervoudige kamer volgt op 5 februari 2020, om 10.00 uur.

De VN-rapporteur inzake extreme armoede en mensenrechten, Philip Alston, besloot tot het schrijven van een amicus brief aan de rechtbank, waarin hij zijn zorgen over SyRI uiteenzet.

Op 3 juli 2019 heeft het College van Burgemeester en Wethouders van Rotterdam het enige lopende SyRI-project beëindigd, vanwege, onder andere, bezwaren over privacy en overeenstemming met de AVG. Lees meer op de website Bij Voorbaat Verdacht.

De FNV is officieel toegevoegd aan de juridische coalitie in de rechtszaak tegen het Systeem Risico Indicatie. De rechtbank Den Haag oordeelde dat de vakbondsorganisatie voldoende belang heeft om zich te voegen bij de juridische coalitie tegen SyRI. Lees hier het volledige nieuwsbericht.

Op 17 juli 2018 maakte de FNV bekend zich aan te sluiten bij de procedure tegen risicoprofilering.

Op 27 maart 2018 is de Nederlandse Staat gedagvaard door een coalitie van maatschappelijke organisaties (het NCJM, Privacy First, KDVP, Platform Bescherming Burgerrechten en de Landelijke Cliëntenraad) en twee auteurs (Tommy Wieringa en Maxim Februari). Dit is een PILP zaak. De zaaksadvocaten zijn Anton Ekker en Douwe Linders van kantoor Deikwijs.

In mei 2016 hebben honour studenten van de Universiteit Utrecht de uitkomst van hun onderzoek gepresenteerd aan PILP. Zij onderzochten of de Nederlandse regelgeving in overeenstemming is met de Europese databeschermingsregels en vergeleken het Nederlandse dataverzamelingssysteem en anti-fraudesysteem met dat in Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten.

 

Share on LinkedInShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+