Etnisch profileren

Foto ‘A Protester with London’s “Black Lives Matter” March in Oxford Street – 8 July 2016‘ door Alisdare Hickson, CC BY-NC 2.0

Etnisch profileren, tijd voor oplossingen!

Bij etnisch profileren controleert de politie mensen (mede) op grond van hun etniciteit zonder dat dit objectief gerechtvaardigd is. Etnisch profileren leidt tot een ontoelaatbare vorm van discriminatie en is daarmee in strijd met internationale mensenrechtenverdragen. Bovendien schaadt etnisch profileren ook het vertrouwen in de politie en is het niet effectief voor het bestrijden van criminaliteit.

Amnesty International Nederland heeft in een eerder rapport de problemen rond etnisch profileren bij proactief politiecontroles in beeld gebracht. Met dit rapport heeft de organisatie pijnpunten gesignaleerd waarvoor oplossingen moeten worden gevonden. De gevolgen van etnisch profileren worden vaker ervaren door jonge mannen van verschillenden etnische minderheidsgroepen, zoals is aangetoond met het rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau. Dit leidt tot een negatieve beeldvorming over etnische minderheden en tast de legitimiteit van de Nederlandse politie aan. Enerzijds weten veel burgers niet goed wat hun rechten en plichten zijn, terwijl de politie hele ruime bevoegdheden heeft om hen te controleren op straat, ook wanneer ze niet verdacht zijn. Anderzijds, vormt deze ruime bevoegdheid ook voor de politie een probleem. Want wanneer is er nu sprake van discriminatie? Hoe kan de politie mensen staande houden, controleren en fouilleren en daarbij de bescherming van ieders mensenrechten garanderen?

Wat doet het PILP?

Het PILP wil het probleem van etnisch profileren door de politie in Nederland inzichtelijk maken én oplossingen aandragen. Voornaamste doel van dit dossier is om door het voeren van juridische procedures meer duidelijkheid af te dwingen over de reikwijdte van de politiële en justitiële bevoegdheden omtrent identiteits- en verkeerscontroles en het preventief fouilleren.

Samen met Amnesty International Nederland en Controle Alt Delete, medestanders van het PILP, worden de mogelijkheden onderzocht om de problematiek rond etnisch profileren op te lossen.

PILP dient namens Mpanzu Bamenga klacht in over etnisch profileren door KMar

Op 11 juni 2018 heeft het PILP namens Mpanzu Bamenga een klacht ingediend over etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee (KMar), om etnisch profileren door de KMar aan de kaak te stellen en te proberen te stoppen. Een klachtprocedure kan meer bewustwording bij de KMar met zich meebrengen en is belangrijk voor de statistieken met betrekking tot etnisch profileren

Hierin werken het PILP en de heer Bamenga samen met Amnesty International Nederland, Controle Alt Delete, anti-discriminatiebureau RADAR en DeGoedeZaak.

Rechtszaak tegen Marechaussee vanwege etnisch profileren

Koninklijke Marechaussee voor de rechter

De Koninklijke Marechaussee komt voor de rechter vanwege etnisch profileren bij grenscontroles. Een coalitie van maatschappelijke organisaties en burgers heeft de Koninklijke Marechaussee gedagvaard om een einde te maken aan die discriminerende grenscontroles. Wij vragen de rechter om een grens te trekken.

Etnisch profileren door de Marechaussee

Bij grenscontroles selecteren marechaussees mensen mede op grond van hun uiterlijk voorkomen, huidskleur, of afkomst (etniciteit). Bovendien werkt de Koninklijke Marechaussee met risicoprofielen waarin etniciteit voorkomt. Bijvoorbeeld: mannen die snel lopen, goed gekleed zijn en die er “niet Nederlands” uit zouden zien. Dat is een vorm van discriminatie die in strijd is met de mensenrechten en het Nederlands recht en is dus verboden.

Gevolgen van etnisch profileren

Etnisch profileren heeft een negatieve impact. Het is schadelijk voor de mensen die het treft, draagt bij aan stigmatisering van etnische minderheden, tast het vertrouwen in de overheid aan en blijkt niet effectief bij de bestrijding van criminaliteit.

Nederland herhaaldelijk gewezen op etnisch profileren

De samenwerkende organisaties en burgers hebben de regering herhaaldelijk gewezen op de schadelijke effecten van etnisch profileren. Ook internationale mensenrechtenorganen wijzen Nederlandse al jaren op haar plicht om burgers tegen discriminatie te beschermen en etnisch profileren te voorkomen. Dit alles leidde niet tot wezenlijke verbeteringen.

Rechtszaak om discriminatie te stoppen

Ondanks alle kritiek en aanbevelingen houdt het kabinet vol dat etniciteit in combinatie met andere kenmerken deel mag uitmaken van algemene risicoprofielen en gebruikt mag worden bij selectiebeslissingen. Daarmee staat het kabinet toe dat de Koninklijke Marechaussee burgers discrimineert. De Tweede Kamer is hiervan op de hoogte maar treedt niet op. Daarom zien we ons genoodzaakt om naar de rechter te gaan.

Onze vraag aan de rechter

De coalitie is een civiele procedure gestart tegen de staat. Wij stellen dat de Koninklijke Marechaussee geen gebruik mag maken van etniciteit bij selectiebeslissingen en het maken van risicoprofielen. Juridisch gezegd: het opstellen en hanteren van risicoprofielen waarvan etniciteit (mede) deel uitmaakt ten behoeve van grenscontroles is in strijd met het discriminatieverbod.

Ontwikkelingen

26 februari 2020: de dagvaarding is uitgebracht.

Volg de rechtszaak

Ga naar www.controlealtdelete.nl/nieuwsbrief en laat je mailadres achter.

Meld discriminatie door de Marechaussee

Denk je dat je vanwege jouw afkomst of huidskleur bent gecontroleerd of ben je discriminerend behandeld door een medewerker van de Koninklijke Marechaussee? Deel dan je ervaringen met een antidiscriminatiebureau. Daar staan klachtbehandelaars voor je klaar. Zij bieden een luisterend oor en ondersteuning bij het voeren van een klachtenprocedure.

Ga naar melddiscriminatie.nu, of bel het gratis nummer 0800-1237.

Wie zijn wij?

Als eisers in deze zaak treden op:

De procedure wordt gecoördineerd door het PILP-NJCM.

Meer lezen

FAQ over de rechtszaak tegen de Koninklijke Marechaussee

Wat is er aan de hand?

Twee individuele burgers, Amnesty International, Controle Alt Delete, antidiscriminatiebureau RADAR en het Public Interest Litigation Project van het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (PILP-NJCM) zijn een rechtszaak begonnen omdat mensen, onder wie ‘niet-witte’ Nederlanders, etnisch geprofileerd worden tijdens controles aan de grens. Genoemde organisaties en burgers (hierna: eisers) hebben op 26 februari 2020 de Nederlandse staat (het ministerie van Defensie en het ministerie van Justitie en Veiligheid en in het bijzonder de Koninklijke Marechaussee) gedagvaard. De eisers vragen de rechter om een grens te trekken en een einde te maken aan discriminerende grenscontroles.

Discrimineert de Koninklijke Marechaussee?

Bij grenscontroles selecteren marechaussees mensen onder meer op grond van hun uiterlijk voorkomen, huidskleur, of afkomst (etniciteit). Dit bepaalt mede of iemand wel of niet uit de rij wordt gehaald. Ook hanteert de Koninklijke Marechaussee algemene risicoprofielen waarin etniciteit voorkomt, zoals mannen die snel lopen, goed gekleed zijn en die er ‘niet Nederlands’ uit zouden zien. Dit is etnisch profileren. Dat is een vorm van discriminatie die in strijd is met de mensenrechten en het Nederlands recht en is dus verboden.

Waarom een rechtszaak?

Amnesty International, Controle Alt Delete, het PILP-NJCM, antidiscriminatiebureau RADAR en de individuele burgers hebben de regering herhaaldelijk gewezen op de schadelijke effecten van etnisch profileren. Ook internationale toezichthouders op de mensenrechten wijzen de Nederlandse staat al jaren op haar plicht om burgers tegen discriminatie te beschermen en etnisch profileren te voorkomen. Desondanks heeft de Koninklijken Marechaussee nog altijd een werkwijze die resulteert in etnisch profileren en worden ‘niet-witte’ mensen die de grens passeren gediscrimineerd.

Is een rechtszaak echt nodig?

De twee burgers die eiser zijn in deze zaak hebben geklaagd bij de Koninklijke Marechaussee en de Nationale ombudsman. De betrokken maatschappelijke organisaties en de twee burgers hebben herhaaldelijk aangegeven in gesprek te willen over het voorkomen van etnisch profileren. Ook de Nationale ombudsman heeft zich al eens met de kwestie bemoeid. In het rapport ‘uit de rij gehaald‘ maakt de Nationale ombudsman duidelijk dat etnisch profileren niet mag en dat bij de werkwijze van de Koninklijke Marechaussee discriminatie op de loer ligt. Dit alles heeft niet tot wezenlijke verbeteringen geleid. Met deze rechtszaak vragen de eisers de rechter om een grens te trekken en te verbieden dat de Koninklijke Marechaussee etniciteit gebruikt bij selectiebeslissingen en in risicoprofielen voor grenscontroles.

Wat willen jullie bereiken met deze rechtszaak?

Met deze rechtszaak vragen de eisers de rechter om een grens te trekken en de staat te verbieden dat de Koninklijke Marechaussee etniciteit gebruikt bij selectiebeslissingen en in risicoprofielen voor grenscontroles.

Wat zijn de vorderingen in deze rechtszaak?

Met een dagvaarding hebben de maatschappelijke organisaties en twee individuele burgers vorderingen ingediend die erop gericht zijn om een einde te maken aan het etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee bij grenscontroles. De eisers vorderen dat de rechtbank:

  • voor recht verklaart dat het opstellen en gebruiken van risicoprofielen ten behoeve van MTV-controles waarvan etniciteit deel uitmaakt, in strijd is met het discriminatieverbod;
  • voor recht verklaart dat het nemen van selectiebeslissingen bij de uitvoering van MTV-controles die gebaseerd zijn op etniciteit, in strijd is met het discriminatieverbod;
  • de staat verbiedt ten behoeve van MTV-controles risicoprofielen op te stellen en te gebruiken waarvan etniciteit (mede) deel uitmaakt;
  • de staat verbiedt bij de uitvoering van MTV-controles selectiebeslissingen te nemen die (mede) gebaseerd zijn op etniciteit;
  • de staat beveelt om ervoor te zorgen dat bij de uitvoering van MTV-controles geen directe of indirecte discriminatie plaatsvindt.

De maatschappelijke organisaties en ook de twee individuele burgers vragen dus geen schadevergoeding (geld).

Wat is een MTV-controle?

De Koninklijke Marechaussee (KMar) verricht verschillende typen controles aan de Europese binnen- en buitengrenzen, waaronder de MTV-controles (Mobiel Toezicht Veiligheid) ter bestrijding van illegaal verblijf. Naast het bestrijden van illegaal verblijf heeft de KMar de taak om mensensmokkel en fraude met reis- en identiteitsdocumenten te bestrijden. Mobiel Toezicht Veiligheid (voorheen: Mobiel Toezicht Vreemdelingen) is een bij wet geregelde controletaak in Nederland. De wettelijke grondslag voor het uitvoeren van MTV-controles is artikel 50 van de Vreemdelingenwet 2000. De controles vinden plaats op wegen, in treinen, op het water en bij luchtverkeer. Ze worden in het gebied bij de landsgrenzen van Nederland gehouden.

Wat is de impact van deze rechtszaak op burgers?

We hopen dat de Koninklijke Marechaussee naar aanleiding van deze rechtszaak zal stoppen met discriminerende grenscontroles. Dat zal hoe dan ook moeten gebeuren als de rechter ons gelijk geeft. Vanaf dat moment mag etniciteit niet meer gebruikt worden bij selectiebeslissingen van marechaussees of als onderdeel van een risicoprofiel. Daardoor zal discriminatie hopelijk niet of nauwelijks meer voorkomen.

Ook willen we door het voeren van zo’n juridische procedure aan burgers laten zien, en vooral aan de mensen die last hebben van etnisch profileren, dat ze er niet alleen voor staan. Etnisch profileren is verboden en discriminatie is geen onontkoombaar feit waar iemand zich bij neer hoeft te leggen. Mensen die etnisch geprofileerd worden (en zich ertegen uitspreken), moeten er op kunnen rekenen dat er organisaties aan hun kant staan en met hen strijden tegen dit onrecht.

Denk je dat je vanwege jouw afkomst of huidskleur bent gecontroleerd of ben je discriminerend behandeld door een medewerker van de Koninklijke Marechaussee? Deel dan je ervaringen met een antidiscriminatiebureau. Daar staan klachtbehandelaars voor je klaar. Zij bieden een luisterend oor en ondersteuning bij het voeren van een klachtenprocedure.

Ga naar melddiscriminatie.nu , of bel het gratis nummer 0800-1237

 

Wat gebeurt er als jullie de rechtszaak winnen?

Dat betekent dat de rechter de Koninklijke Marechaussee verbiedt om etniciteit te gebruiken bij selectiebeslissingen en in risicoprofielen voor grenscontroles. De Koninklijke Marechaussee zal dan haar werkwijze moeten aanpassen.

Bovendien zal die uitspraak doorwerken in de regels over wat de politie en andere wetshandhavers wel en niet mogen doen bij bijvoorbeeld verkeers- en identiteitscontroles van niet-verdachte mensen. Ook hopen we dat – als de rechter ons in gelijk stelt – deze uitspraak effect zal hebben op de discussie over noodzakelijke maatregelen tegen etnisch profileren in andere Europese landen.

Is deze rechtszaak uniek?

Nog niet eerder heeft in Nederland een coalitie van maatschappelijke organisaties en individuen een rechtszaak gevoerd om zo etnisch profileren bij wetshandhaving te stoppen. In onder meer Spanje en Frankrijk lopen al wel vergelijkbare rechtszaken. Uniek aan de zaak in Nederland is dat het gaat om etnisch profileren aan de Europese binnengrenzen. Bij dat grenstoezicht speelt etniciteit – in combinatie met andere kenmerken/criteria – een expliciete rol in de selectiebeslissingen en risicoprofielen van de Koninklijke Marechaussee. Ook dat is bijzonder.

Hoe gaat dat etnisch profileren?

Marechaussees besluiten om de ene persoon die de grens passeert wél te controleren en de andere niet. Die selectiebeslissingen – dus dat onderscheid tussen mensen – is mede ingegeven door de (veronderstelde) etniciteit van de mensen. Het is belangrijk te bedenken dat het bij de selectiebeslissingen niet gaat om mensen die verdacht worden van een specifiek strafbaar feit. Marechaussees leggen een link tussen bepaalde criminaliteitsfenomenen en etniciteit. Het gaat daarbij om iemands (veronderstelde) etniciteit en niet om iemands nationaliteit in juridische zin. Ook hanteert de Koninklijke Marechaussee risicoprofielen waarin etniciteit, naast andere kenmerken, is opgenomen. Door deze werkwijze en risicoprofielen worden ‘niet-witte’ mensen sneller, eerder of vaker gecontroleerd dan ‘witte’ mensen. Dat is etnisch profileren.

Is etnisch profileren beleid?

De werkwijze en het beleid van de Koninklijke Marechaussee leidt tot etnisch profileren. De wettelijke bevoegdheid voor grenstoezicht is ruim en vaag geformuleerd. De handelingsvrijheid (discretie) van marechaussees is groot. En er zijn geen strikte instructies. Dat biedt ruimte voor (subjectieve) inschattingen en vooroordelen. Ook is er geen systematisch toezicht op de uitvoering. Deze grote handelingsvrijheid werkt etnisch profileren in de hand. Daarnaast hanteert de Koninklijke Marechaussee ook risicoprofielen die etnisch geladen zijn. Dat etnisch profileren beleid is, blijkt ook uit antwoorden op vragen van Kamerleden. De bewindspersonen die verantwoordelijk zijn voor de Koninklijke Marechaussee (KMar) schrijven: “De KMar gebruikt profielen die berusten op historische ervaringen en cijfers, informatie, inlichtingen en risico-indicatoren. Op basis van deze profielen wordt met behulp van technische middelen bepaald wie wordt gecontroleerd. Ook wordt gekeken naar afwijkingen van de norm, risico-indicatoren en specifieke signaleringen van personen. Het uiterlijk voorkomen (waaronder etniciteit) kan hier onderdeel van uitmaken, maar altijd in combinatie met andere objectieve indicatoren of informatie.”

Hoe vaak komt etnisch profileren voor?

Dat weet niemand precies. De uitvoering van het grenstoezicht wordt niet systematisch gemonitord. Er zijn dan ook geen (publieke) cijfers over onder meer het aantal mensen dat wordt gecontroleerd, het aantal strafbare feiten dat daarbij aan het licht is gekomen, etcetera. Er zijn wel onderzoeken die erop wijzen dat er opvallend veel ‘niet-witte’ mensen worden gecontroleerd. Maar, hoeveel vaker ‘niet-witte’ mensen worden gecontroleerd (de disproportionaliteit), is onbekend.

Etnisch profileren zal wel effectief zijn, toch?

In discussies over etnisch profileren wordt vaak aangenomen dat het effectief is, terwijl er geen serieus onderzoek is waaruit daadwerkelijk blijkt dat etnisch profileren effectief is voor de bestrijding van criminaliteit. En nog belangrijker: etnisch profileren is in strijd met de Nederlandse wet en de mensenrechten. Bij de bestrijding van criminaliteit moeten wetshandhavers zoals de Koninklijke Marechaussee zich aan de wet houden.

Is er een oplossing? Kan je etnisch profileren voorkomen?

Ja! Een oplossing is dat etniciteit niet langer wordt gebruikt bij selectiebeslissingen en in risicoprofielen voor controles van niet-verdachte mensen. Om te controleren of dat ook echt niet meer gebeurd, is het essentieel dat de uitvoering van MTV-controles systematisch wordt gemonitord. Dat kan aan de hand van stopformulieren waarop de aanleiding voor de controle, wat de controle heeft opgeleverd (hit rate), en enkele gegevens over de gecontroleerde worden vastgelegd. Maar er is meer nodig. Er moeten ook instructies komen over hoe het wél moet. Marechaussees moeten leren wat wel en niet mag, zodat zij professioneel – eerlijk en effectief – gaan selecteren. Als er nieuwe risicoprofielen worden opgesteld en gebruikt, moeten die gedegen getoetst worden. En die risicoprofielen moeten  niet discriminerend uitwerken.

Welke maatregelen zijn bewezen effectief bij het voorkomen van etnisch profileren?

Daar is nog niet veel studie naar gedaan. Wel verscheen in 2018 een onderzoek. In dat onderzoek is ook gereflecteerd over de maatregelen van de Nederlandse politie. De onderzoekers schrijven dat de maatregelen die de Nederlandse politie neemt tegen etnisch profileren vooral gericht zijn op het veranderen van (de vooroordelen van) de individuele agent. Maar, het gedrag van agenten is ‘ingebed in organisatorische en institutionele structuren. Trainingen “raken” deze structuren niet aan en het is mede daarom de vraag of trainingen effectief zijn’. De onderzoekers adviseren daarom ook om kritisch te kijken naar ‘structuren’ zoals het repressieve veiligheidsbeleid, preventief fouilleren, de patseraanpak en de dynamische verkeerscontrole.

Helpt meer diversiteit op de werkvloer tegen etnisch profileren?

Wellicht. Maar ‘diversiteit’ gaat over veel meer dan de samenstelling van het personeelsbestand. Het gaat over een fundamentele organisatie- en cultuurverandering, waarbij organisatie-breed beleid voor diversiteit en inclusie wordt ontwikkeld en ingevoerd. Bovendien zou niet-naleving consequenties moeten hebben.

Waarom spreken jullie de minister van Defensie aan?

De minister van Defensie en de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid zijn verantwoordelijk voor grenscontroles door de Koninklijke Marechaussee. In antwoord op vragen van leden van de Tweede Kamer hebben zij laten weten dat etniciteit in combinatie met andere kenmerken een rol mag spelen bij grenscontroles. Daarmee staan zij toe dat de Koninklijke Marechaussee burgers discrimineert. Dat is schadelijk voor de burgers die dat treft, draagt bij aan stigmatisering van etnische minderheden, tast het vertrouwen in de overheid aan, en blijkt niet effectief bij de bestrijding van criminaliteit.

Wat is het verschil tussen de Douane en de Koninklijke Marechaussee?

Soms wordt de Koninklijke Marechaussee verward met de Douane, of marechaussees met medewerkers van de Douane. Zo zeggen veel mensen dat ze op Schiphol door de douane zijn gegaan, terwijl ze eigenlijk de paspoortcontrole van de Koninklijke Marechaussee bedoelen. Marechaussees en Douane-functionarissen zijn beide wetshandhavers, maar ze hebben andere taken, bevoegdheden en uniformen. Bedenk: de Marachaussee gaat over mensen en de Douane over goederen.

Waarom doet PILP-NJCM mee?

Het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) zet zich sinds 1974 in voor de bescherming van mensenrechten in Nederland. Het Public Interest Litigation Project (PILP) is het onderdeel van het NJCM dat zich richt zich op strategische procedures over mensenrechten in Nederland. Het PILP coördineert deze procedure tegen etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee.

Het NJCM én het PILP hebben zich meerdere keren uitgesproken tegen etnisch profileren in hun contact met de overheid en internationale instituten. Zij vinden het onbegrijpelijk dat het de Koninklijke Marechaussee wordt toegestaan een werkwijze te hanteren, waarbij sprake is van etnisch profileren en die daarmee in strijd is met het discriminatieverbod. Maatschappelijke discussie hierover heeft niet geleid tot aanpassing hiervan. Daarom is een strategische procedure volgens het PILP-NJCM een passend middel om voor verandering te zorgen en de schending van mensenrechten door de overheid te stoppen.

Updates

Op woensdag 26 februari 2020 is tegen de Nederlandse staat een procedure gestart vanwege etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee

Op 11 juni 2018 heeft het PILP namens heer Mpanzu Bamenga een klacht ingediend over etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee.

In september 2016 heeft het PILP een kort onderzoek verricht naar een aantal juridische vragen omtrent het filmen van controles door de Koninklijke Marechaussee bij Schiphol.

Eind augustus 2015 heeft het PILP onderzoek verricht naar regelgeving omtrent het filmen en fotograferen van politieagenten in Nederland.

Begin mei 2015 heeft het PILP het onderzoek van de student aan de Universiteit Utrecht ontvangen over etnisch profileren in Nederland, Engeland en Wales in het kader van Europese en internationale standaarden. Klik hier voor het nieuwsbericht. Het onderzoek is hier te raadplegen: S. Vromen, Ethnic profiling in the Netherlands and Engeland and Wales: Compliance with international and European standards (2015).

Op 20 juni 2014 vond een brainstormsessie plaats over etnisch profileren. Daarin is gekeken naar de problemen die er spelen en hoe deze aan de kaak gesteld kunnen worden.

Share on LinkedInShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+